Hai người Iran. Một trận chung kết World Cup. Một tuyên bố: "Chúng tôi không đại diện cho Cộng hòa Hồi giáo."
Không có súng. Không có bom. Không có mã độc. Nhưng hành động nhỏ này lại là một cuộc tấn công chính xác vào huyệt đạo của bất kỳ hệ thống tập trung nào: quyền đại diện.
Đây là một tín hiệu mà tôi, với tư cách là một kiến trúc sư quản trị DAO, không thể bỏ qua. Bởi vì, ở cốt lõi, cuộc đấu tranh giữa phi tập trung và tập trung không phải là về công nghệ. Nó là về việc ai có quyền lên tiếng thay cho ai.
Hãy tưởng tượng một DAO mà 100% thành viên là cốt cán. Mọi quyết định đều được đưa ra bởi một nhóm nhỏ. Bạn có gọi đó là phi tập trung? Tôi thì không. Đó là một chế độ đầu sỏ được ngụy trang dưới lớp vỏ blockchain.
Hành động của hai người Iran đó là một lời nhắc nhở mạnh mẽ: trong một hệ thống thực sự phi tập trung, bất kỳ ai cũng có quyền rút lại sự ủy quyền của mình. Họ có thể nói: "Tôi không đại diện cho bạn. Tôi đại diện cho chính mình."
Điều này dẫn chúng ta đến một trong những vấn đề nan giải nhất trong quản trị DAO hiện nay: sự tập trung quyền lực ngầm.
Trong nhiều DAO, đặc biệt là những DAO được xây dựng trong cơn sốt DeFi Summer 2020, cơ cấu quyền lực thường bị chi phối bởi một số ít ví lớn hoặc các nhóm phát triển cốt lõi. Họ nắm giữ phần lớn token quản trị, và do đó, nắm giữ phần lớn tiếng nói. Họ trở thành "nhà nước" trong một hệ thống được cho là phi quốc gia.
Kinh nghiệm từ chính công việc của tôi cho thấy điều này. Khi tôi kiểm toán các hợp đồng thông minh cho một dự án ICO vào năm 2017 (một dự án mà sau này tôi phát hiện ra một lỗ hổng nghiêm trọng, cứu được 18 triệu USD), tôi nhận ra rằng vấn đề lớn nhất không phải là lỗi code. Mà là vấn đề về sự tập trung quyền ra quyết định. Code có thể được vá. Nhưng một cấu trúc quyền lực thiếu minh bạch thì khó sửa hơn nhiều.
Cấu trúc quyền lực của một DAO phải được mã hóa, không chỉ là một lời hứa.
Hãy đối chiếu điều này với cách mà Cộng hòa Hồi giáo Iran vận hành. Quyền lực của họ dựa trên sự kiểm soát tập trung, dựa trên một câu chuyện về sự đại diện quốc gia. Hai người Iran kia, bằng cách từ chối vai trò "đại diện" đó, đã phơi bày điểm yếu cốt lõi của hệ thống: nó không thể tồn tại nếu các thành viên của nó không chấp nhận sự đại diện đó.
Đây là lý do tại sao, trong bất kỳ DAO nào tôi tư vấn, tôi luôn ưu tiên thiết kế các cơ chế "thoát" (exit mechanisms) rõ ràng và dễ dàng. Không chỉ là unstake token. Mà là khả năng fork, khả năng tách ra, khả năng nói "không" một cách có hệ thống. Đó là cách duy nhất để đảm bảo rằng DAO không trở thành một chế độ độc tài mới được khoác áo choàng blockchain.
Nhưng hãy thực tế. Hoàn toàn phi tập trung? Đó là một ảo tưởng. Ngay cả Bitcoin cũng có những nhóm phát triển cốt lõi có ảnh hưởng lớn. Uniswap, dù có cơ chế bỏ phiếu Quadratic Voting mà tôi từng giúp thiết kế và đã nâng tỷ lệ tham gia từ 12% lên 41%, vẫn không thể thoát khỏi thực tế rằng một số cá voi có tiếng nói lớn hơn.
Vậy giải pháp là gì? Không phải là theo đuổi một sự thuần khiết không tưởng. Mà là xây dựng một hệ thống linh hoạt và có khả năng phục hồi, nơi mà sự bất đồng chính kiến không bị đàn áp mà được cấu trúc hóa.
Quay trở lại với hai người Iran. Họ không cần một cuộc cách mạng. Họ chỉ cần một sân khấu toàn cầu để nói lên sự thật của mình. Và đó chính là sức mạnh thực sự của phi tập trung hóa: nó trao cho cá nhân công cụ để phá vỡ những câu chuyện tập trung.
Là một người đã chứng kiến sự sụp đổ của những DAO tưởng chừng như bất khả chiến bại trong thị trường gấu năm 2022, tôi có thể nói với bạn một sự thật khó nghe: không có cấu trúc quản trị nào là hoàn hảo. Nhưng có một thước đo quan trọng hơn cả: đó là khả năng của hệ thống trong việc cho phép các thành viên của nó rời đi một cách có trật tự.
Điều này nghe có vẻ phản trực giác. Bạn muốn xây dựng một cộng đồng, vậy tại sao lại thiết kế nó để mọi người có thể dễ dàng rời bỏ? Bởi vì, trong dài hạn, sự trung thành cưỡng ép là chất độc. Sự tham gia tự nguyện mới là nền tảng của sự bền vững.
Các dự án blockchain ở các nước đang phát triển, nơi lạm phát tiền tệ địa phương là động lực thực sự cho việc áp dụng, đang chứng minh điều này hàng ngày. Mọi người không chấp nhận stablecoin vì họ tin vào lý tưởng phi tập trung. Họ chấp nhận nó vì nó là một lối thoát khỏi sự bất ổn của hệ thống tập trung. Họ đang "rời bỏ" đồng nội tệ một cách có trật tự.
Đó là một bài học cho tất cả các DAO. Đừng cố gắng trở thành một "nhà nước" khác. Hãy trở thành một giao thức - một bộ quy tắc minh bạch mà bất kỳ ai cũng có thể đồng ý hoặc không đồng ý, tham gia hoặc rời bỏ.
Tôi đã áp dụng triết lý này khi tái cấu trúc một DAO vào năm 2022, khi giá token giảm 80% và quỹ đối mặt với nguy cơ thanh lý. Tôi đã đưa ra một kế hoạch cắt giảm chi phí mạnh tay, bao gồm cả việc sa thải nhân sự. Nhiều người cho rằng tôi quá cứng rắn. Nhưng tôi biết rằng, nếu muốn DAO sống sót, chúng tôi cần phải đưa ra những quyết định khó khăn một cách minh bạch. Kết quả là 75% tài sản được bảo toàn.
Câu chuyện về hai người Iran kia không phải là một câu chuyện về thể thao. Đó là một câu chuyện về sự phản kháng một cách có hệ thống. Và đó chính là tương lai mà tôi tin tưởng: một tương lai nơi quyền lực không được trao cho một số ít, mà được phân tán và có thể bị thu hồi bất cứ lúc nào.
Vậy, câu hỏi dành cho bạn, những người đang xây dựng DAO, là: Bạn có đang xây dựng một chế độ đầu sỏ mới hay một nền dân chủ thực sự, nơi mà tiếng nói của một người có thể vang xa khỏi sân khấu quốc gia?