10 tỷ Shekel. Khoảng 2.7 tỷ USD. Israel chính thức rút khoản tài trợ đã hứa cho Intel – gã khổng lồ bán dẫn đang xây dựng nhà máy mới tại Kiryat Gat – và chuyển nó vào ngân sách mua đạn dược. Quyết định này, được công bố trong bối cảnh xung đột leo thang, không chỉ là một điều chỉnh ngân sách. Nó là một tín hiệu cấu trúc: Israel đang chọn vũ khí thay vì chip. Và điều đó, đối với những người làm ZK proof như tôi, là một hồi chuông dài.
Context Israel là một trong những trung tâm R&D blockchain quan trọng nhất thế giới. StarkWare, một trong những công ty ZK hàng đầu, có trụ sở tại Netanya. Các nhà nghiên cứu ZK từ Technion, Viện Weizmann, và các trường đại học khác là nguồn cung nhân tài chính cho các dự án layer-2 và privacy. Bản thân Intel, ngoài vai trò sản xuất chip, còn là nhà tuyển dụng lớn cho các kỹ sư phần cứng và kiến trúc máy tính – những người mà kỹ năng của họ có thể được chuyển giao trực tiếp sang thiết kế mạch chuyên dụng cho ZK (ASIC, FPGA). Khoản tài trợ 10 tỷ Shekel ban đầu là một phần của gói ưu đãi trị giá 32 tỷ Shekel để Intel mở rộng nhà máy. Việc cắt giảm này, mặc dù chỉ chiếm 8.4% tổng cam kết, nhưng nó xảy ra đúng lúc Intel đang chịu áp lực tài chính và cắt giảm chi phí toàn cầu. Và quan trọng hơn, nó xảy ra khi Israel, với tư cách một quốc gia, đang ưu tiên chi tiêu quân sự hơn đầu tư công nghệ dài hạn.
Core Từ góc nhìn của một ZK researcher, có ba tác động trực tiếp từ sự kiện này. Thứ nhất, về nguồn nhân lực. Intel là một trong những điểm đến hấp dẫn nhất cho các kỹ sư phần cứng và kiến trúc máy tính tại Israel. Khi kế hoạch mở rộng nhà máy chậm lại hoặc bị hủy bỏ, nhu cầu tuyển dụng giảm. Những kỹ sư này có thể rời khỏi Intel, và nếu họ không tìm được vị trí tương ứng trong lĩnh vực blockchain (vốn đang thắt chặt chi tiêu trong thị trường giảm), họ có thể ra nước ngoài. Điều này làm suy yếu "lớp sinh thái" mà các startup ZK ở Israel phụ thuộc vào. Thứ hai, về chi phí R&D. Các dự án ZK tiên tiến, đặc biệt là những dự án liên quan đến proof aggregation và recursive proofs, ngày càng phụ thuộc vào phần cứng chuyên dụng. Các nhóm nghiên cứu tại Israel thường hợp tác với các phòng thí nghiệm của Intel để tối ưu hóa các mạch ZK trên phần cứng Intel. Nếu mối quan hệ đối tác này bị ảnh hưởng do sự suy giảm đầu tư của Intel tại Israel, các nhóm ZK sẽ phải tìm kiếm đối tác phần cứng khác, có thể đắt đỏ hơn và kém hiệu quả hơn. Thứ ba, về tâm lý thị trường. Các nhà đầu tư mạo hiểm, đặc biệt là các quỹ đầu tư mạo hiểm của Mỹ, đang theo dõi sự ổn định địa chính trị của Israel. Một quyết định tài chính rõ ràng ưu tiên chiến tranh hơn công nghệ sẽ làm tăng rủi ro quốc gia. Các vòng gọi vốn cho các startup ZK Israel có thể trở nên khó khăn hơn, hoặc phải chấp nhận định giá thấp hơn.
Contrarian Tuy nhiên, có một góc nhìn phản trực giác. Việc cắt giảm tài trợ cho Intel, và sự chậm lại của các dự án phần cứng, có thể thúc đẩy một sự chuyển dịch ngược: từ tối ưu hóa phần cứng sang tối ưu hóa phần mềm. Khi không thể dễ dàng dựa vào các mạch ASIC hoặc FPGA mới nhất, các nhà nghiên cứu ZK buộc phải tìm ra các giải pháp proof hiệu quả hơn về mặt tính toán, nhưng có thể chạy trên phần cứng phổ thông. Công nghệ recursive proofs, như được sử dụng bởi Halo2 hoặc Plonky2, trở nên hấp dẫn hơn. Các kỹ thuật như "lookup arguments" và "custom gates" được tối ưu hóa cho phần cứng CPU thông thường, thay vì yêu cầu GPU hoặc FPGA. Nói cách khác, sự khan hiếm phần cứng có thể kích thích sự đổi mới trong thuật toán. Tôi từng thấy điều tương tự trong giai đoạn 2022-2023, khi thị trường giảm buộc các nhóm ZK phải tìm cách giảm chi phí proof, dẫn đến sự phát triển của các thư viện như "bellman" và "arkworks" với các tối ưu hóa bộ nhớ. Một điểm mù khác: sự dịch chuyển tài trợ này có thể vô tình làm giảm sự phụ thuộc của hệ sinh thái ZK Israel vào một công ty duy nhất (Intel). Nhà nước Israel buộc phải tìm kiếm các nguồn tài trợ thay thế, có thể từ các quỹ đầu tư mạo hiểm quốc tế hoặc từ các đối tác chiến lược như các sàn giao dịch tiền điện tử hay các quỹ đầu tư mạo hiểm của UAE (nếu bình thường hóa). Điều này có thể đa dạng hóa nguồn vốn và giảm rủi ro tập trung.
Takeaway Sự kiện 10 tỷ Shekel không phải là một sự kiện đơn lẻ. Nó là một điểm dữ liệu trong một xu hướng lớn hơn: các quốc gia đang tái ưu tiên chi tiêu từ công nghệ sang quốc phòng. Đối với hệ sinh thái ZK Israel, đây là một lời nhắc nhở rằng sự phát triển của công nghệ không bao giờ tách rời khỏi bối cảnh địa chính trị. Liệu các nhà nghiên cứu ZK có di cư đến các trung tâm ổn định hơn như Bồ Đào Nha, Singapore, hoặc Thụy Sĩ? Hay họ sẽ ở lại và tìm ra những cách đổi mới trong khan hiếm? Câu hỏi đó, giống như một ZK proof, vẫn còn đang được xác minh.
ZK proof: im lặng nhưng vạn lời.
